Mẹo thuê nhà

Vì sao gọi là nhà ống? 3 cách giải thích, 6 điều xem khi thuê

Nhà ống là nhà mặt tiền hẹp, lòng sâu. Vì sao có kiểu nhà này: thuế mặt tiền, chia đất cho con, hay nếp buôn bán? Kèm 6 điều cần xem khi thuê nhà ống.

M

Mezhome

18 tháng 11, 20269 phút đọc

Chia sẻFacebook
Vì sao gọi là nhà ống? 3 cách giải thích, 6 điều xem khi thuê

Mặt tiền ba mét, chiều sâu ba chục mét. Đứng ngoài phố nhìn vào, căn nhà chỉ là một ô cửa. Bước qua ô cửa ấy, bạn đi qua cửa hàng, qua một khoảng sân, qua một lớp nhà nữa, rồi mới tới bếp. Người Việt gọi kiểu nhà này bằng một chữ rất gọn: nhà ống.

Chữ "ống" từ đâu ra, vì sao người xưa xây nhà hẹp ngang đến thế, và hôm nay đi thuê một căn nhà ống thì nên nhìn vào đâu?

Nhà ống là gì, vì sao gọi là "ống"?

Nhà ống là kiểu nhà phố xây sát vách nhau, mặt tiền hẹp nhưng chiều sâu lớn. Tên gọi sinh ra từ chính sự tương phản ấy: bề ngang vài mét, bề sâu vài chục mét, nhìn trên mặt bằng thì căn nhà dài và thẳng như một đoạn ống. Nhiều nơi gọi chung là nhà phố.

Hẹp tới mức nào thì đã có người đo. Theo báo Hà Nội Mới, một cuộc khảo sát năm 1921 trên 151 căn nhà ống ở các phố Mã Mây, Lương Ngọc Quyến và Hàng Cân cho thấy 48% số nhà có mặt tiền chỉ từ 2 đến 3 mét.

Một ví dụ còn xem được tận nơi là ngôi nhà cổ số 87 phố Mã Mây, Hà Nội. Ngôi nhà dựng vào khoảng cuối thế kỷ XIX, mặt tiền rộng 5 mét, mặt hậu 6 mét, sâu 28 mét, diện tích 157,6 mét vuông. Nhà được trùng tu từ cuối năm 1998, xong ngày 27/10/1999, trong chương trình hợp tác giữa Hà Nội và thành phố Toulouse của Pháp, và được công nhận là di sản cấp quốc gia năm 2004.

Bên trong một căn nhà ống xưa

Căn nhà dài không phải một khối liền. Theo mô tả của giới nghiên cứu kiến trúc, nhà ống phố cổ chia thành nhiều lớp, tính từ phố vào:

  • Lớp ngoài cùng để buôn bán hoặc làm hàng rồi bán tại chỗ, kiêm kho; phía trên có gác xép.
  • Lớp thứ hai là chỗ ở của ông bà, cách lớp ngoài bằng một khoảng sân cảnh.
  • Lớp thứ ba dành cho gia đình người con trai đã lập gia đình.
  • Lớp trong cùng là bếp, kho, nhà vệ sinh, ngăn với phần ở bằng một sân ướt để rửa ráy, sơ chế thức ăn.

Những khoảng sân trong chính là lá phổi của căn nhà. Ở ngôi nhà 87 Mã Mây, sân trong đón ánh sáng, đón gió, hứng nước mưa để dùng, và mở tầm nhìn cho các gian nhà. Không có sân, phần giữa của một căn nhà sâu 28 mét sẽ tối cả ngày.

Chiều cao thì đổi theo từng thời. Nhà ống thời phong kiến chỉ một tầng hoặc một tầng rưỡi; tương truyền nhà dân không được cao hơn kiệu vua, gác cũng không mở cửa sổ nhìn ra phố. Khoảng năm 1920 đến giữa thập niên 1930, nhà lên hai tầng với mặt tiền kiểu Tân cổ điển. Từ giữa thập niên 1930 đến 1954, nhiều nhà cao ba, bốn tầng, mặt tiền theo phong cách Art Deco.

Vì sao nhà hẹp ngang đến thế? Ba cách giải thích

Chưa có một câu trả lời duy nhất. Sách báo về phố cổ Hà Nội thường nêu ba cách giải thích, và có lẽ cả ba cùng góp phần.

Một: thuế tính theo mặt tiền. Đây là lời giải thích được nhắc nhiều nhất. Theo báo Hà Nội Mới, triều Nguyễn thu thuế buôn bán căn cứ vào bề ngang cửa hàng, nên nhiều hộ bán bớt mặt tiền để nhẹ thuế. Lời giải thích này hợp lý và dễ nhớ, nhưng các bài viết phổ thông hiếm khi dẫn kèm văn bản thuế gốc, nên nên đọc nó như một giả thuyết phổ biến hơn là một điều đã được chứng minh.

Hai: chia đất cho con. Khi con trai lập gia đình và cần chỗ ở, nhà khá giả mua thêm đất nơi khác, nhà chật vật thì chia đôi, chia ba mặt tiền. Mỗi đời chia một lần, mặt tiền hẹp dần. Bài báo trên dẫn gia phả của một dòng họ ở phố Hàng Ngang làm ví dụ, và cho biết ngày nay có nhà chỉ còn mặt tiền khoảng 1 mét sau nhiều lần chia tách.

Ba: phố nghề, mặt đường là thứ quý nhất. Phố cổ hình thành từ các phường nghề, mỗi phố bán một mặt hàng, tên mặt hàng về sau thành tên phố với chữ "Hàng" đứng đầu. Ở một nơi nhà nào cũng cần một ô cửa mở ra đường để bán hàng, mặt đường bị chia cho thật nhiều nhà, còn chiều sâu thì kéo dài vào trong để ở và chứa hàng. Cũng có nhà sử học cho rằng kiểu nhà này chịu ảnh hưởng nhà phố của người Hoa; ý kiến đó chưa được mọi người viết về phố cổ tán thành.

Có thời nhà ống bị cấm xây trên một số phố

Chuyện nhà ống thiếu sáng, thiếu khí không phải mối lo mới. Theo báo Hà Nội Mới, tháng 7/1921, thời Pháp thuộc, một uỷ ban gồm bác sĩ và quan chức toà thị chính thông qua văn bản lấy mức tối thiểu 25 mét khối không khí cho mỗi người ở. Năm 1922, việc xây nhà ống bị cấm trên 22 tuyến phố; đến năm 1937 con số là 33 phố, nơi chỉ được xây nhà kiểu biệt thự.

Trong khu phố cổ, số nhà ống cổ vẫn đang ít dần. Một bài nghiên cứu đăng trên trang của Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam năm 2024 ghi con số 1.213 căn vào tháng 12/2017 và 1.113 căn vào tháng 12/2022, tức giảm 100 căn sau năm năm.

Kyoto cũng có những căn nhà "giường lươn"

Nhà hẹp ngang, sâu lòng không phải chuyện riêng của Hà Nội. Ở Kyoto (Nhật Bản), kiểu nhà phố buôn bán truyền thống gọi là machiya. Theo Wikipedia tiếng Anh, một lô đất machiya điển hình chỉ rộng khoảng 5,4 đến 6 mét nhưng sâu khoảng 20 mét, nên có biệt danh "unagi no nedoko", nghĩa là chỗ ngủ của lươn. Bên trong cũng là cửa hàng phía trước, phòng ở phía sau và những khoảnh sân vườn nhỏ lấy sáng.

Thú vị là ở Kyoto cũng lưu truyền lời giải thích bằng thuế tính theo mặt tiền, dù Wikipedia tiếng Nhật xếp nó vào loại tục truyền và ghi rằng thuế thời Edo không tính như vậy. Hai thành phố buôn bán, hai nền văn hoá, cùng một hình dáng nhà và cùng một lời giải thích truyền miệng.

Nhà ống xây mới: tiêu chuẩn nói gì

Tiêu chuẩn thiết kế hiện nay dùng tên "nhà ở liên kế". TCVN 9411:2012 nêu hai con số đáng nhớ:

  • Lô đất xây nhà ở liên kế có chiều rộng không nhỏ hơn 4,5 mét và diện tích không nhỏ hơn 45 mét vuông.
  • Nhà liên kế mặt phố sâu trên 18 mét phải có giải pháp kiến trúc bảo đảm thông gió và chiếu sáng; tiêu chuẩn gợi ý sân trống, giếng trời, mái sáng hoặc lỗ thoáng trên khối cầu thang.

Đây là tiêu chuẩn thiết kế cho nhà xây mới. Những căn nhà cũ hẹp hơn 4,5 mét vẫn tồn tại khắp các phố cũ. Nhưng nguyên tắc thì dùng được cho mọi căn: nhà càng sâu càng phải có chỗ cho trời lọt vào.

Thuê nhà ống: 6 điều nên xem

Nhà ống có cái lợi rõ ràng: bám mặt phố, tầng dưới bán hàng hoặc để xe, tầng trên ở. Cái giá phải trả nằm ở ánh sáng, gió và lối thoát. Đi xem nhà, hãy dành thời gian cho sáu việc sau.

1. Tắt hết đèn giữa ban ngày

Đứng ở phòng giữa nhà lúc 10 giờ sáng, tắt đèn. Còn đọc được chữ in trên một tờ giấy là nhà có giếng trời hoặc sân trong làm việc tốt. Tối om thì bạn sẽ bật đèn suốt ngày.

2. Tìm đường đi của gió

Mở cửa trước, mở cửa sau hoặc cửa giếng trời, đứng giữa nhà xem có luồng gió không. Nhìn chân tường và góc trần phía trong cùng: vệt ố vàng, sơn phồng, mùi ẩm là dấu của một căn nhà không thoát được hơi nước.

3. Đếm lối thoát

Phần lớn nhà ống chỉ có một lối ra ở mặt tiền. Hỏi và nhìn tận mắt: tầng trệt có để xe chắn chân cầu thang không, có lối thứ hai qua ban công, sân thượng hay cửa sau không, cửa sổ và ban công có bị bịt kín bằng khung sắt không mở được không.

4. Đi thử cầu thang

Nhà hẹp thì cầu thang thường dốc và hẹp. Đi lên xuống một lượt, hình dung lúc bê tủ lạnh, nệm, máy giặt. Nếu trong tin đăng ghi "trệt, 2 lầu" mà bạn chưa quen cách gọi, xem bài tầng trệt là tầng mấy trước khi đếm.

5. Nghe tiếng phố ở cả hai đầu nhà

Phòng mặt tiền sáng nhất nhưng ồn nhất. Đứng trong phòng trước và phòng sau, đóng cửa, nghe vài phút. Hỏi hướng mặt tiền: mặt tiền hướng tây thì buổi chiều phòng trước hứng trọn nắng.

6. Đo lọt lòng, đừng tin con số trong tin đăng

"4 x 15" trong tin thường là kích thước lô đất. Trừ tường hai bên, lọt lòng có khi chỉ còn hơn 3,5 mét. Mang thước dây, đo chiều ngang phòng hẹp nhất và chiều rộng cầu thang.

Nguồn tham khảo

  • Báo Hà Nội Mới, "Nhà ống ở phố cổ" (02/7/2023).
  • Ashui.com (Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam), "Nhà ống phố cổ – Định dạng và bảo tồn bền vững" (21/5/2024).
  • Wikipedia tiếng Việt, mục Khu phố cổ Hà Nội; Wikipedia tiếng Anh, mục Machiya; Wikipedia tiếng Nhật, mục 京町家.
  • Báo Nông nghiệp và Môi trường, "Khám phá 'nhịp thở Hà Nội xưa' trong lòng phố cổ" (16/10/2024); Báo Tin tức (TTXVN), bài về nhà cổ 87 Mã Mây.
  • Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 9411:2012 "Nhà ở liên kế – Tiêu chuẩn thiết kế", mục 5.1.

Xem nhà trên bản đồ trước khi tới nơi

Một căn nhà ống tốt hay dở phụ thuộc nhiều vào chỗ nó đứng: mặt phố lớn hay trong ngõ, quay hướng nào, quanh đó có gì. Trên mezhome.com/bando, bạn xem được các tin cho thuê theo vị trí trên bản đồ, để biết căn mình định xem nằm ở đâu trước khi đi. MezHome là nơi kết nối người thuê và người cho thuê; sáu việc ở trên thì vẫn phải tự mình tới nơi mà làm.

Chủ đềvi-sao-goi-la-nha-ongnha-ong-la-ginha-ong-pho-co-ha-noithue-nha-nguyen-can-can-luu-y-gi

Sẵn sàng tìm nhà phù hợp?

Xem phòng trọ, căn hộ và văn phòng cho thuê trên bản đồ Mezhome.

Xem nhà cho thuê

Bài viết liên quan